The Bullet Marks

[caption id=“attachment_1249” align=“alignnone” width=“4016”]

ਸ. ਸ. ਮੀਸ਼ਾ

ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਆਓ ਦੋ ਪਲ ਹੁਣ ਦੇ ਸਭ ਧੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਗਹਿਮਾਂ-ਗਹਿਮੀਂ ਭਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਥਾਣੀਂ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਤੰਗ ਰਾਹਾਂ ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਚ ਫੇਰਾ ਪਾਈਏ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੀਸ ਨਿਵਾਈਏ।

ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕੁਝ ਨਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬਹੁ ਮੰਜ਼ਲੇ ਘਰ ਰਸਦੇ-ਵਸਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਦਸਦੇ।

ਇਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਲਾਟ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਓਸ ਅਜ਼ਮ ਦੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਹਿਰ ਦੇ ਠੱਕੇ ਝੱਖੜ ਕਦੀ ਬੁਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।

ਅਸੀਂ ਹਾਂ ਜਿਸ ਬੂਟੇ ਦੀ ਚਿਤਕਬਰੀ ਜਿਹੀ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਜਿਸ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਚ ਉਸ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵੱਡਿਆਂ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੋਮਨਾਂ ਸਾਂਝੀ ਰੱਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿੰਜਿਆ ਸੀ।

ਆਪ ਵਿਸਾਖੀ ਸਾਖੀ ਹੋਈ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਜਦ ਹੰਕਾਰੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਸੀ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਵਾਢੀ ਪਾਈ।

ਪਲਾਂ ਛਿਣਾਂ ਵਿਚ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਮਾਸੂਮ ਨਿਹੱਥੇ ਜਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੀ ਸੱਥਰ ਲੱਥੇ।

ਪਰ ਜਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਲ਼ਦੀ ਲਾਟ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀ। ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਵਾਛੜ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਚ ਕਦੀ ਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਦੀ ਨਾ ਮਰਦੇ।

ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਸਾਡਾ।

ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਚ ਲਹੂ ਦੇ ਸਿੰਜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਨਿੱਤ ਮੁਸਕਾਣਾ ਹੈ। ਓਸ ਬਿਰਛ ਨੇ ਹੈ ਹਾਲੀਂ ਘਣਛਾਵਾਂ ਹੋਣਾ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਜਿਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਖਾਣਾ ਹੈ॥

•

ਅਗਸਤ 1964

SS Misha

The Bullet Marks

Let’s spare a moment Leaving behind the jobs at hand Let’s walk through the bustling bazaars Crossing the history’s narrow lanes In the vicinity of Golden Temple Let’s visit an open ground and bow our heads to this land.

On all four sides Stand the beaming houses multi-storeyed some built with ancient small bricks some with modern big bricks On the walls of these houses Old wounds left by the bullets Tell us the tale of our struggles.

This flame sculpted from stone is a mark of the conviction. The storms of oppression and wrath could not extinguish it.

We are sitting In the mottled shade of this plant Our children will eat its sweet fruit.

On this ground Our ancestors Hindus, Sikhs and Muslims nurtured this plant with their blood.

The festival of Visakhi became Sakhi, a testimony On that Sunday afternoon The mindless ruler reaped the tyranny and brutality In no time harmless, unarmed, innocent people were put to ground.

But the flame that was lit in those bodies, never dims down and in the rain of bullets the truth is never wounded the ideals never die.

These are not bullet marks It is our history written on the walls of Jallianwala Bagh.

In this ground flowers nurtured with blood will bloom every day. That tree will give a dense shade Our children will eat its sweet fruit.

•

[August 1964]

Translated from the original in Punjabi by Jasdeep Singh with Amarjit Chandan

Sahitya Akademi winner Sohan Singh Misha (1934-1986) authored four collections of poetry.

Published in Jallianwala Bagh: Literary Responses in Prose & Poetry edited by Rakhshanda Jalil published by Niyogi Books

Crossposted from https://parchanve.wordpress.com/2019/04/13/the-bullet-marks/

Comments:

theindianhero - May 0, 2019

ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜੀ

ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ ਲਿਖਿਆ ਤੁਸੀਂ. Nice post.

Nice poetry

Nice